W wyniku odnowy monastycznej w XI wieku powstało kilka nowych wspólnot zakonnych. Byli nimi kameduli, walombrozianie, kartuzi oraz cystersi. Święci mnisi reformatorzy należeli do benedyktyńskiej wspólnoty klasztorów Cluny, opactwa założonego w 909 r. Było ono sercem ówczesnego chrześcijaństwa. Z biegiem lat mnożyły się nadania, przywileje, darowizny oraz ofiary na rzecz klasztoru. Rosła popularność sprawowanych w przepychu rozbudowanego długiego ceremoniału nabożeństw, procesji. Wzrastały obowiązki administracyjne, kłopoty ze ściąganiem czynszów, z obsługą wiernych. Brakowało czasu na modlitwę w ciszy, na osobistą medytację. Klasztor zaczynał gubić sens swojego powołania. Należało znów go odnaleźć i ocalić. Zadanie to w swoim środowisku spełnił św. Robert (+ 1111), opat benedyktynów z Molesme, z grupą dwudziestu współbraci, latem 1097 r. opuścili klasztor i zdecydowali się pójść w nowe miejsce, do Citeaux. Byli to pierwsi ojcowie zakonu cysterskiego, a Citeaux stało się jego kolebką. Miejsce zamieszkania nowych mnichów od początku było nazwane Nowym Klasztorem; nazwa ta obowiązywała przez pierwszych kilkanaście lat, później zastąpiono ją w dokumentach nazwą Klasztor Najświętszej Maryi Panny w Citeaux.

Niedługo - po dziewięciu miesiącach - św. Robert na prośbę pozostałych w Molesme mnichów oraz papieża Urbana II wrócił do macierzy, a przełożonym wybrano św. Alberyka (+ 1109). Założyciele postanowili być konsekwentni i nieustępliwi wobec trudności. Wyrzekali się posiadłości ziemskich, dóbr lennych, dzierżaw oraz opłat feudalnych. Znieśli wiele drugorzędnych praktyk liturgicznych, litanii, modlitw, procesji. O ile w Cluny śpiewano przeciętnie w ciągu dnia około 200 psalmów, cystersi rozkładają całość 150 psalmów na 7 dni tygodnia. Wyrzekli się dzwonów, kolorowych witraży, rzeźb, sprzętu liturgicznego i wyposażenia liturgicznego ze szlachetnych metali. Praca fizyczna stała się częścią ich codziennego obowiązku. Przyjęto zasadę przestrzegania Reguły, co do joty, czyli ubóstwo i prostota.

Przed Wielkanocą 1113 r. w progach Citeaux pojawił się z trzydziestoma towarzyszami ze szlacheckich rodów 22-letni rycerz - Bernard z Fontaine, późniejszy opat Clairvaux. Wśród przybyłych było czterech rodzonych braci Bernarda, dwóch wujów, kilku kuzynów. W zakonny strój przyodział ich trzeci już z kolei opat miejsca - św. Stefan Harding (+ 1134). Habity były z wełny niebarwionej, szare. Szkaplerz czarny. W roku następnym - 1113 cystersi założyli pierwszą filię w La Ferte, potem w 1114 w Pontigny, a w 1115 w Clairvaux i w Morimond. Bernard swoją świętością, gorliwością i nauką stał się współtwórcą cysterskiej formy życia monastycznego w duchu Reguły św. Benedykta. Realizowany wspólnym wysiłkiem program benedyktyńskich ideałów przez trzech pierwszych opatów Citeaux, wzmocniony autorytetem św. Bernarda, nadał klasztorowi strukturę zakonu. Starannie zredagowane przez opata Stefana zakonne konstytucje, zostały przedstawione w krótkim dokumencie zwanym Kartą Miłości. Jest to fundamentalny dokument dotyczący historii konstytucji monastycznych. Określa stosunki między klasztorami i sposób życia zakonników.

Dzięki aprobacie udzielonej przez papieża Kaliksta II cystersi rozpowszechniali się szybko. Cieszyli się popularnością, która nie miała odpowiednika we wcześniejszym okresie. W roku śmierci św. Stefana - 1134 - żyli w 65 opactwach, a w roku 1153 - w chwili śmierci św. Bernarda w 343. Szczyt rozwoju - 742 opactw męskich - osiągnęli w XIV w. Tworzyli zespoloną i zdyscyplinowaną społeczność o własnym charakterze i własnych celach. Wnieśli do Kościoła Powszechnego nowy model organizacyjno-prawny klasztorów, właściwy sobie styl życia i ascezę, odrębny chorał i liturgię. Naczelnym zadaniem i troską zakonu była wewnętrzna jednolitość zwyczajów, dyscypliny, porządku dnia, identyczność ksiąg liturgicznych, a także jednorodność budowli: kościoła i klasztoru.

W XII wieku cystersi uzyskali od Stolicy Apostolskiej (papież Paschalis II - 19 X 1100 r.; Inocenty II w 1132 r.; Lucjusz III - 1184 r.) przywilej egzempcji. Zwalniał on z udziału w synodach diecezjalnych, wyłączał spod władzy sądowniczej mnichów, czeladź i dobrodziejów zakonu. Po ośmiu wiekach istnienia Zakonu w kulturze naszych czasów historycy, teologowie, kierownicy życia wewnętrznego często wracają w swych pracach badawczych do cysterskiego fenomenu ascezy, architektury, ekonomii, zmysłu organizacyjnego - duchowego bogactwa i piękna, których wymiar określało benedyktyńskie: ora et labora - módl się i pracuj.

o. Augustyn Spasowicz OCist.